Ölçü olmayan yerde kavga, gürültü ve haksızlık vardır. Doğru yol uğrunda kendimi ateşe atabilirim; ama elden gelirse başkalarını yanmaktan korurum. Montaigne Şatosu gerekirse herkesin evi ile birlikte yansın; ama gerekmezse kurtulmasına sevinirim. İşimin banaverdiği olanaklarla onu korumaya çalışırım.
Çoklarında gördüğümüz gibi iş sevgisi bir aksilik ve inatçılık olmamalıdır böylesi çıkara ve bencil tutkuya dayanır. Kahpece ve kurnazca bir harekete de cesaret dememeliyiz. Öyle gayretli kimseler
vardır ki bütün arzuları aslında insanlara kötülük ve eziyet etmektir.
Onları coşturan hizmet ettikleri erek değil çıkarlarıdır.
Savaşı haklı olduğu için değil, yalnızca savaş olduğu için kızıştırırlar.
Birbirine düşman iki dostunuz arasında gönül ve vicdan rahatıyla
yaşama olanağı vardır: Her ikisine aynı sevgiyi gösteremezseniz bile
sevginizde ölçülü kalırsınız, hiçbirine sizden her şeyi isteyebilecek
kadar bağlanmazsınız; ölçülü kalmak koşuluyla her ikisinin güzel
taraflarını tadarsınız; bulanık suda, balık avlamaya kalkmamak
koşuluyla yüzebilirsiniz.
Bütün varlığımızla her iki tarafa birden bağlanmak hem aklımıza
hem de vicdanımıza aykırı düşer. Birinin isteğine uyup ötekine ihanet
ettiğiniz zaman o dostunuz bilmez mi ki, aynı ihaneti kendisine de
yapabilirsiniz? İşine yaradığınız için sizi dinler, ihanetinizden
yararlanmaya çalışır; ama size kötü gözle bakmaya da başlar; çünkü
ikiyüzlü insanlar getirdikleri sözle yararlı olurlar, ama götürecekleri sözle de zararlı olabilirler.
Birine söylediğim her şeyi gereğinde, belki biraz sesimi değiştirerek, ötekine de söyleyebimeliyim.
Birinden ötekine götürdüğüm sözler önemsiz, bilinen, orta malı
sözler olmalı. Hiçbirine yalan söylememizi haklı gösterecek bir durum düşünemem. Bana güvenilen bir sırrı kutsal bir emanet gibi saklarım;
ama sırları elimden geldiği kadar bilmemeye çalışırım. Dostlarımla şu pazarlığı yapabilirim: Bana sırlarını az güvensinler, buna karşılık benim her söylediğimin doğruluğuna inansınlar. Dostlarım bana her zaman istediğimden çok fazla sır vermişlerdir. Philippides,
Lysimakhos'a pek akıllıca cevap vermiş. Kral ona: Dile benden ne
dilersin? Ne vereyim sana? dediği zaman: Sırlarınızı vermeyin de ne
verirseniz verin demiş. Bakıyorum, herkes kendisine verilen işin gizli
kapaklı her tarafını bilmek istiyor. Bunlar kendisinden gizlendi mi
küsüyor, ben ise göreceğim işten fazlasını söylemedikleri zaman rahat
ediyorum. Bilip de söylememenin üzüntüsünü duymak istemiyorum.
Kötü işte kullanılmışsam bari vicdanım rahat olsun. Hiç kimseye fazla
sevgiyle bağlanmak, bir uşak gibi sadık olmak istemem. Çünkü insanı
ihanete alet etmeye kalkarlar. Kendine ihanet eden efendisine haydi
haydi ihanet eder.Gelgelelim öyle krallar vardır ki, insanı yarı yarıya istemezler, kayıtlı
şartlı bağlılıkları küçük görürler. O zaman çaresiz, kendilerine koşullarımı söylemeyi daha uygun bulurum; çünkü, kölelik
konusunda, yalnız aklın köleliğini kabul edebilirim ki, onu bile gereğince yapamıyorum. (Kitap 3, bölüm 1)
Perhizle, reçetelerle, disiplinle yaşamaktan daha ahmakça, daha
hımbılca bir yaşama yolu olamaz. (Kitap 3, bölüm 13)
